Czy gmina może żądać zwrotu składników majątkowych zakupionych przez przedszkola z dotacji oświatowych?

Do takich elementów majątku należą m.in. meble, książki i inne zbiory biblioteczne, środki dydaktyczne służące procesowi dydaktyczno-wychowawczemu realizowanemu w placówkach wychowania przedszkolnego, sprzęt rekreacyjny i sportowy dla dzieci, czy inne środki trwałe, o których mowa w art. 35 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych (dalej u.f.z.o.).

Czy gmina jest uprawniona do stawiania tego rodzaju żądań? Czy osoba dokonująca zwrotu uprzednio wynajmowanej nieruchomości, musi zwrócić ją „z pełnym wyposażeniem” nabytym w czasie prowadzenia działalności oświatowej za otrzymane dotacje?

Polecamy: Seria poradników z prawa pracy

Gminy, podnosząc tego rodzaju pretensje, powołują się na ugruntowane w orzecznictwie stanowisko, że ze względu na publicznoprawne pochodzenie środków przeznaczonych na dotację nie tracą one swego charakteru na skutek przekazania dotacji w trybie czynności cywilnoprawnej (por.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2003 r., sygn. akt III RN 11/02, wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 marca 2017 r. V SA/Wa 1368/16). A skoro tak, w ocenie niektórych gmin, także nabyte w zamian za dotacje środki trwałe, pozostają jedynie w czasowej dyspozycji organu prowadzącego i powinny zostać zwrócone. Nie sposób jednak przychylić się do takiego stanowiska.

Dotacje stanowią bezzwrotny, nieoprocentowany transfer, niezwiązany z żadnym wzajemnym świadczeniem, podlegający specyficznym zasadom przekazywania, ewidencji i rozliczania. Zgodnie z art. 126 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (dalej u.f.p.), dotacje są to podlegające szczególnym zasadom rozliczania środki m.in. z budżetu państwa, budżetu jednostki samorządu terytorialnego, przeznaczone na finansowanie lub dofinansowanie zadań publicznych. Dotacja oświatowa jest to dotacja o charakterze mieszanym (podmiotowo-celowa), gdyż udziela się jej jednostkom spoza sektora finansów publicznych na dofinansowanie ich bieżącej działalności statutowej, ale również na konkretny cel - realizację dofinansowania konkretnych zadań szkoły lub placówki w zakresie kształcenia, wychowania i opieki.

Dotację oświatową można wydatkować na cele ściśle związane z procesem kształcenia uczniów szkoły. Rola dotacji oświatowej polega na subsydiowaniu realizacji konkretnych zadań placówki oświatowej (kształcenie, wychowanie i opieka, w tym profilaktyka społeczna) i w tym zakresie przyznawana dotacja ma charakter celowy (por.: wyroki NSA z: 15 października 2014 r., sygn. akt II GSK 1403/13; 28 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 229/13; 9 września 2015 r., sygn. akt II GSK 1616/14) oraz M. Pilich, Komentarz do art. 80 (teza 12) i 90 (teza 16) ustawy o systemie oświaty i przywołane tam poglądy doktryny; System Informacji Prawnej Lex 2015).

Pogląd M. Pilicha o mieszanych (hybrydowym) charakterze dotacji oświatowej został wprawdzie zrewidowany, lecz w dalszym ciągu podtrzymuje on, że swoboda wydatkowania dotacji nie jest nieograniczona. W doktrynie podnoszono, że nieprzypadkowo ustawodawca wskazał, że dotacja przysługuje w zakresie "kształcenia, wychowania i opieki, w tym profilaktyki społecznej" i tylko gdy chodzi o pokrycie "wydatków bieżących", bowiem u podstaw decyzji ustawodawcy legło - typowe dla dotacji podmiotowych - założenie, że działalność oświatowa jako mająca charakter niegospodarczy, jest z założenia deficytowa i aby była prowadzona, wymaga wsparcia ze środków publicznych. Przyznanie dotacji następuje zatem ze względu nie na doraźne zaspokojenie potrzeb finansowych podmiotu, ale aby systematycznie wyrównać bilans przychodów i kosztów działalności (por. L. Lipiec-Warzecha, Komentarz do art. 131 u.f.p., w: Ustawa o finansach publicznych. Komentarz, LEX 2011).

Środki z dotacji przekazane na konto beneficjenta nie uzyskują przymiotu wartości prywatnej, co stwarzałoby możliwość swobodnego nimi dysponowania. Jednak równolegle ustawa przewiduje obowiązek zwrotu dotacji jedynie w ściśle określonych przypadkach. W myśl art. 251 ust. 1 u.f.p. - dotacje udzielone z budżetu jednostki samorządu terytorialnego w części niewykorzystanej do końca roku budżetowego podlegają zwrotowi do budżetu tej jednostki w terminie do dnia 31 stycznia następnego roku. Z kolei przepis art. 252 ust. 1 u.f.p. stanowi, że dotacje udzielone z budżetu jednostki samorządu terytorialnego: 1) wykorzystane niezgodnie z przeznaczeniem, 2) pobrane nienależnie lub w nadmiernej wysokości - podlegają zwrotowi do budżetu wraz z odsetkami.

Podsumowując, w przypadku wykorzystania dotacji zgodnie z przeznaczeniem np. wydatkowania ich w reżymie uprzednio obowiązującego art. 90 ust. 3d ustawy z dnia 07 września 1991 r. o systemie oświaty (dalej u.s.o.), czy obecnie obowiązującego art. 35 ustawy. o finansowaniu zadań oświatowych, środki te nie podlegają zwrotowi i są źródłem przysporzenia dla beneficjenta.

W systemie oświaty placówka oświatowa (szkoła, przedszkole) nie ma podmiotowości prawnej, a ma ją tylko organ ją prowadzący. W konsekwencji roszczenie o wypłatę dotacji nabywa organ prowadzący (osoba fizyczna lub prawna). Dotacje wpływają na rachunek beneficjenta, który jest dysponentem tych środków i ponosi odpowiedzialność całym swoim majątkiem za prawidłowe ich wydatkowanie. Z chwilą wydatkowania dotacji zgodnie z przeznaczeniem wygasa obowiązek ich zwrotu, a więc dotacja – czy też składnik majątkowy nabyty za środki z dotacji, również nie podlega zwrotowi, a więc wydaniu donatorowi. Staje się on własnością organu prowadzącego. W przeciwnym razie podważeniu uległaby istota dotacji, to znaczy nieodpłatność i bezzwrotność pomocy finansowej.

Odstępstwa od zasady bezzwrotności dotacji są ściśle reglamentowane w art. 251 i 252 u.f.p. Co więcej, nawet w przypadku zakupu składników majątkowych z naruszeniem art. 90 ust. 3d u.s.o. (czy aktualnie art. 35 u.f.z.o.) np. samochodu osobowego dla celów prywatnych, ustawa nie przewiduje zwrotu (przekazania) donatorowi tego składnika, a zwrot środków pieniężnych (równowartości nieprawidłowo wydatkowanej dotacji). Dlatego składnik majątkowy np. ruchomości (meble, zabawki, książki itp.) nabyty za środki dotacyjne zgodnie z ustawą, jest własnością beneficjenta. Nie ma on obowiązku przekazywać go z chwilą zakończenia działalności, a tym bardziej z chwilą przekazania dzierżawionej nieruchomości, dotującej gminie. W przypadku wydania obiektu przez podmiot prowadzący przedszkole, może on zabrać nabyte przez siebie ruchomości i korzystać z nich w dalszym ciągu np. w ramach prowadzonego w innym miejscu przedszkola.

Odmiennie kształtuje się sytuacja z tymi składnikami, które zostały zakupione przez organ prowadzący za dotacje, a następnie stały się częściami składowymi nieruchomości. Chodzi o elementy trwale związane z obiektem (okna, kafelki, wykładziny itp.). Dotacje służą pokryciu wydatków bieżących, do których zalicza się choćby remonty. W takim wypadku obowiązuje ogólna zasada Kodeksu cywilnego dotycząca części składowych. Z chwilą połączenia tych rzeczy trwale z budynkiem w wyniku prac remontowych, stają się częściami składowymi budynku i własnością gminy. Wówczas organ prowadzący może jedynie rozliczyć je z gminą jako nakłady na wydzierżawiany (wynajmowany) budynek gminny. Rozliczenie regulują albo postanowienia umowy dzierżawy, albo – w razie ich braku – Kodeks cywilny. Konieczność ich pozostawienia gminie wynika jednak z zupełnie innej podstawy prawnej, aniżeli ustawa o finansach publicznych i bynajmniej nie jest konsekwencją nabycia ich za dotacje.

Polecamy serwis: Dotacje