Rekompensata za pracę w dzień wolny

Kwestia rozliczenia pracy wykonywanej przez pracownika samorządowego w dniu wolnym jest o tyle problematyczna, że w ustawie o pracownikach samorządowych (dalej: u.p.s.) nie zawarto w tym zakresie regulacji odrębnych. Ta okoliczność nie może jednak powodować, że w tym celu pracodawca przed końcem okresu rozliczeniowego stosuje przepisy dotyczące pracy w godzinach nadliczbowych. Błędem jest - ciągle spotykane w praktyce - kwalifikowanie takiej pracy jako pracy nadliczbowej i rozliczanie jej według zasad wynikających z art. 42 ust. 4 u.p.s.

Rekompensata za pracę w dzień wolny

Przepisy art. 42 ust. 2 u.p.s. przewidują pewien zakres odrębnych regulacji odnośnie czasu pracy w stosunku do tych, które zawarte są w Kodeksie pracy (dalej: k.p.). Obejmują one:

• nakaz określenia w regulaminie pracy jednostki samorządowej porządku wewnętrznego i rozkładów czasu pracy w sposób zapewniający obywatelom załatwianie spraw w dogodnym dla nich czasie,
• inne zasady zlecania pracy nadliczbowej (wg. "potrzeby", a nie "szczególne potrzeby"),
• modyfikację odnośnie do grup pracowników, którym zlecanie pracy nadliczbowej wymaga ich zgody (pracownicy samorządowi sprawujący pieczę nad osobami wymagającymi stałej opieki lub opiekujący się dziećmi w wieku do ośmiu lat);
• odmienne zasady rekompensaty pracy w godzinach nadliczbowych (czas wolny w tym samym wymiarze lub wynagrodzenie - według wyboru pracownika samorządowego).

To całość szczególnych regulacji dotyczących czasu pracy pracowników samorządowych. I nie ma tu mowy o zasadach rekompensaty pracy w dni wolne. W zakresie nie unormowanym w ustawie dedykowanej pracownikom samorządowym zastosowanie mają przede wszystkim przepisy Kodeksu pracy.

Co mówią przepisy… Praca świadczona w oparciu o szczególne potrzeby pracodawcy w dniu wolnym od pracy wynikającym z zasady przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy rekompensowana jest dniem wolnym od pracy w terminie uzgodnionym z pracownikiem (art. 1513 k.p.).

 

Praca w dniu wolnym

Praca dniu wolnym - wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy (np. w sobotę) - powinna być zrekompensowana udzieleniem innego dnia wolnego, nie później niż do końca okresu rozliczeniowego. Uprawnienie to powstaje niezależnie od ilości godzin świadczenia pracy w dniu wolnym wynikającym z rozkładu. Nawet jeżeli praca była wykonywana np. przez 3 godziny, pracownik może domagać się pełnego dnia wolnego w zamian. Należy podkreślić, że pracodawca nie ma prawa wyboru sposobu rekompensowania pracy w dniu wolnym. Jedyną dopuszczoną formą jest udzielenie innego dnia wolnego od pracy - art. 151³ k.p. nie przewiduje możliwości wypłaty żadnego dodatkowego wynagrodzenia.

Nieudzielenie dnia wolnego w ramach rekompensaty co do zasady jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika (określonym w art. 281 pkt 5 k.p.) zagrożonym karą grzywny w wysokości 30 000 zł. Należy jednak podkreślić, że w szczególnych sytuacjach (niezawinionych przez pracodawcę) może nastąpić odstępstwo od zasady generalnej - patrz przykłady poniżej.

Norma tygodniowa

Przesłanką stosowania rekompensaty z art. 151³ k.p. nie jest przekroczenie przeciętnej czterdziestogodzinnej normy tygodniowej. To oznacza, że pracodawca ma obowiązek udzielenia pracownikowi dnia wolnego nawet wówczas, gdy nie doszło do przekroczenia obowiązującego pracownika wymiaru czasu pracy w okresie rozliczeniowym (por. wyrok SA w Rzeszowie z 10 lipca 2013 r., sygn. akt III APa 7/13).

Praca w dzień wolny to nie godziny nadliczbowe

Błędna praktyka opiera się na błędnym kwalifikowaniu pracy w dniu wolnym jako pracy w godzinach nadliczbowych. Pracą w godzinach nadliczbowych jest praca wykonywana ponad obwiązujące pracownika normy czasu pracy, a także praca wykonywana ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, który wynika z obowiązującego danego pracownika systemu i rozkładu czasu pracy (zgodnie z definicją zawartą w art. 151 § 1 k.p.).

Normy czasu pracy to norma dobowa (8 godzin) i średniotygodniowa (przeciętnie 40 godzin na tydzień w okresie rozliczeniowym). Nadgodziny nie powstają, dopóki pracownik nie przepracuje w dniu wolnym więcej niż 8 godzin (to dopiero stanowiłoby przekroczenie normy dobowej). Nie możemy mówić o przekroczeniu od razu w tym dniu, w którym wystąpiła taka praca normy średniotygodniowej, gdyż przekroczenia z tym związane ustalić można z końcem okresu rozliczeniowego. Tym samym dopiero wówczas kilkugodzinna praca w wolną sobotę pracownika samorządowego podlegałaby pod przepisy szczególne regulujące rekompensatę pracy nadliczbowej.

Pracownik samorządowy ma mieć w okresie rozliczeniowym zapewnioną minimalną liczbę dni wolnych i w przypadku pracy w "wolną sobotę" pracodawca powinien dążyć do udzielenia w zamian innego dnia wolnego (w terminie ustalonym z pracownikiem). Zgodnie z treścią art. 43 u.p.s. do kompensowania pracy w dniu wolnym z tytułu rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu stosuje się art. 1513 k.p., obligujący do udzielenia całego dnia wolnego bez względu na liczbę przepracowanych godzin. Dyspozycja art. 42 ust. 4 u.p.s. będzie miała zastosowanie, jeżeli pracownikowi nie udzielono dnia wolnego do końca okresu rozliczeniowego i praca w tym dniu stanie się pracą nadliczbową. Inne podejście byłoby nadinterpretacją przepisów szczególnych zawartych w ustawie o pracownikach samorządowych i prowadziłoby do naruszeń w zakresie ilości dni pracy oraz dni wolnych od pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym.

 

Maria Zubczyk

audytor z doświadczeniem w obsłudze jednostek samorządowych

Gazeta samorządu i administracji