Sygnalista a obowiązek wdrożenia procedury zgłaszania naruszeń

Sygnalista czyli kto? Dla mnie sygnalista (demaskator, ang. whistleblower) to osoba, która nie odwraca wzroku i nie milczy w obliczu zła lecz ujawnia je. Działając w dobrej wierze alarmuje o możliwych nieprawidłowościach itp.

Natomiast z uwagi na historię i kulturę w Polsce, sygnaliści są często uważani lub myleni z donosicielami, kapusiami, czarną owcą itd. Jest to spadek po rozbiorach i PRL gdy władza była traktowana jako wroga i obca. Niestety również po 1989 r. nie udało się w Polsce ugruntować świadomości, że każdy z nas jest odpowiedzialny za Państwo, dobro publiczne, swój zakład pracy itd.

Ponieważ podejście do sygnalistów jest jakie jest, systemy anonimowego zgłaszania nieprawidłowości były wdrażane w Polsce, co do zasady, tylko w tych firmach, które musiały.

Ale to wszystko ulega na naszych oczach zmianie.

Po pierwsze ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nakłada na Instytucje zobowiązane (definicja instytucji zobowiązanej w art. 2 przedmiotowej ustawy) w art. 53 obowiązek:

1. opracowania i wdrożenie procedury anonimowego zgłaszania naruszeń,
2. wskazania osoby odpowiedzialnej za odbieranie zgłoszeń,
3. określenie sposobu odbierania zgłoszeń,
4. określenie sposobu ochrony pracownika dokonującego zgłoszenia, zapewniający co najmniej ochronę przed działaniami o charakterze represyjnym, dyskryminacją lub innymi rodzajami niesprawiedliwego traktowania,
5. określenie sposobu ochrony danych osobowych pracownika dokonującego zgłoszenia oraz osoby, której zarzuca się dokonanie naruszenia, zgodnie z przepisami o ochronie danych osobowych,
6. określenie zasad zachowania poufności w przypadku ujawnienia tożsamości sygnalisty, gdy jego tożsamość jest możliwa do ustalenia,
7. określenie  rodzaju i charakteru działań następczych podejmowanych po odebraniu zgłoszenia,
8. określenie terminu usunięcia przez instytucje obowiązane danych osobowych zawartych w zgłoszeniach.

Zobacz: Kadry i płace

Po drugie projekt nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary i zmianie niektórych ustaw zakłada:

1. nałożenie na podmioty zbiorowe obowiązku wyjaśniania zgłaszanych przez pracowników, członka organu, osobę działającą w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego na podstawie czynności prawnej lub umowy, informacji świadczących o:

1. podejrzeniu przygotowania, usiłowania lub popełnienia czynu zabronionego,
2. niedopełnieniu obowiązków lub nadużycia uprawnień przez organy podmiotu zbiorowego lub osoby, o których mowa w art. 5 projektu ustawy,
3. niezachowaniu należytej staranności, wymaganej w danych okolicznościach w działaniach organów podmiotu zbiorowego lub osoby, o której mowa w art. 5 projektu ustawy,
4. nieprawidłowościach w organizacji działalności podmiotu zbiorowego, które mogłyby prowadzić do popełnienia czynu zabronionego,

2. odpowiedzialność karną podmiotu zbiorowego jeżeli organy podmiotu zbiorowego lub osoby sprawujące nadzór wewnętrzny nie przeprowadziły postępowania wyjaśniającego i nie usunęły stwierdzonych w ramach tego postępowania nieprawidłowości lub naruszeń,
3. w sytuacji dojścia do naruszenia uprawnień pracowniczych wobec osoby zgłaszającej informacje lub zakończenia stosunku pracy lub umowy wzajemnej z tą osobą, możliwość orzeczenia przez sąd na wniosek osoby, która zgłosiła te informacje:

1. przywrócenia jej do pracy,
2. odszkodowania,
3. świadczenia pieniężnego.

Po trzecie projekt ustawy o jawności życia publicznego nakłada na jednostki sektora finansów publicznych (art. 68 projektu ustawy) oraz podmioty będące co najmniej średnim przedsiębiorcą (art. 67 projektu ustawy) m.in. obowiązek

1. opracowania i wdrożenia procedur informowania właściwych organów przedsiębiorcy o propozycjach korupcyjnych
2. opracowanie i wdrożenie wewnętrznych procedur postępowania w sprawie zgłoszenia nieprawidłowości.

Kary i środki karne są bardzo surowe – sięgają nawet kilkudziesięciu milionów złotych.

Spółki handlowe, jednostki samorządu terytorialnego itd. nie uciekną od tematu sygnalistów. System zgłaszania nieprawidłowości można wdrożyć dobrze albo źle. W dobrym wdrożeniu pomogą eksperci. Za złe wdrożenie można drogo zapłacić. Dobre wdrożenie może zaoszczędzić wielu problemów i wiele pieniędzy. Dlatego sugeruję traktowanie sygnalistów nie jako zła koniecznego ale jako szansy na lepsze i bardziej uczciwe działanie.