MF: Będą zmiany w nowej ustawie o dochodach samorządów

• Samorządy zyskały miliardy. Resort wskazuje na efekty nowych zasad
• Ministerstwo chce wcześniej udostępniać dane potrzebne do planowania budżetów
• Nowe determinanty mają lepiej odzwierciedlać rzeczywiste potrzeby gmin
• Błędne dane mogą kosztować utratę części środków. Resort zapowiada sankcje
• Czy zamożność gmin nadal powinna wpływać na podział środków na oświatę?
• Ustawa o dochodach samorządów

W środę podczas specjalnego posiedzenia Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego resort finansów przedstawił kompleksową ocenę skutków reformy finansów JST po pierwszym roku oraz przedstawił propozycje możliwych zmian w nowej ustawie o dochodach samorządów.

Wiceminister finansów Hanna Majszczyk podkreśliła, że rok 2025 był okresem przejściowym, a obecny system pozwala na wyciągnięcie pierwszych istotnych wniosków.

„Pamiętajmy o tym, że ten rok 2025 był pierwszym rokiem obowiązywania, który zgodnie z prawem miał również pewne zapisy rozwiązań przejściowych (...). Dążenie do wypracowania modelu opartego na jeszcze bardziej pogłębionych analizach dotyczących determinant spowodowało, że wskazujemy obszary do dalszej pracy ze stroną samorządową” – zaznaczyła wiceminister Hanna Majszczyk.

Samorządy zyskały miliardy. Resort wskazuje na efekty nowych zasad

Oceniając skutki reformy dr Marek Wiewióra, dyrektor Departamentu Finansów JST w Ministerstwie Finansów, podkreślił, że dzięki nowym przepisom samorządy zyskały większą przestrzeń do realizacji wydatków. Według przedstawionych danych, tylko w 2025 roku dochody samorządów z tytułu PIT, CIT i subwencji wzrosły o 24,8 mld zł w porównaniu do starego systemu, a prognozy na rok 2026 zakładają wzrost o kolejne 28,5 mld zł.

Dyrektor zwrócił przy tym uwagę, że łączny, dodatni efekt reformy w tym dwuletnim okresie to aż 53,3 mld zł.

Wskazał także inny pozytywny skutek jakim jest wzrost udziału dochodów JST w PKB z poziomu ok. 5,1 proc. w 2023 roku do 6,5 proc. w 2025 roku, co Wiewióra określił jako strukturalne wzmocnienie pozycji samorządu w sektorze finansów publicznych.

W podsumowaniu skutków reformy dyrektor podkreślił, że ma ona charakter powszechny i sprawiedliwy, ponieważ zyskały na niej wszystkie kategorie samorządów oraz wszystkie rodzaje gmin. Wskazał przy tym, że największymi beneficjentami stały się najmniejsze gminy do 3 tys. mieszkańców oraz te o niższym poziomie zamożności, co potwierdza skuteczne działanie wzmocnionej funkcji wyrównawczej systemu.

Zdaniem Wiewióry „dotychczasowe wyniki nie wskazują na potrzebę nagłych, głębokich i pilnych zmian systemowych”. Zaznaczył jednak, że „przedstawiona ocena nie oznacza, że system dochodów nie może podlegać usprawnieniu”.

Ministerstwo chce wcześniej udostępniać dane potrzebne do planowania budżetów

Dyrektor wskazał główne obszary, w których resort rozważa modyfikacje.

Pierwszym jest zwiększenie przewidywalności budżetowej związane z wcześniejszym udostępnianiem samorządom informacji finansowych.

„Ministerstwo Finansów zamierza już od tego roku publikować wiele wcześniej dane o dochodach podatników PIT i CIT, dane, które są wykorzystywane do obliczenia dochodów na rok 2027” – zadeklarował dyrektor Marek Wiewióra.

Dodał, że takie rozwiązanie będzie wartością dodaną dla skarbników i włodarzy, ułatwiając rzetelne projektowanie budżetów na kolejne lata.

Nowe determinanty mają lepiej odzwierciedlać rzeczywiste potrzeby gmin

Dyrektor wskazał też na potrzebę doskonalenia determinant wydatkowych, czyli wskaźników, na podstawie których wyliczane są potrzeby finansowe poszczególnych JST.

„Ministerstwo widzi w obszarze determinant potencjał do usprawnienia dochodów samorządów. Zakładamy jednak, że zmiany te powinny zachować globalny poziom dochodów poszczególnych kategorii JST” – podkreślił Wiewióra.

Resort chce, aby system w większym stopniu opierał się na obiektywnych parametrach, ograniczając wpływ indywidualnej polityki wydatkowej danej jednostki na wysokość otrzymywanych środków.

W obszarze determinant oświatowych MF rozważa m.in. odejście od liczby oddziałów szkolnych na rzecz liczby uczniów skorygowanej o gęstość zaludnienia. Ma to wyeliminować ryzyko sztucznego tworzenia klas w celu zwiększenia subwencji i jednocześnie częściowo uwzględnić specyfikę funkcjonowania szkół na obszarach o rozproszonej strukturze osadniczej.

W obszarze pomocy społecznej resort zaproponował, aby nowe determinanty były w większym stopniu powiązanie z wybranymi podobszarami pomocy społecznej oraz grupami odbiorców usług społecznych. W tym celu zasugerowano wykorzystanie oprócz statystyk dotyczących liczby gospodarstw domowych korzystających ze środowiskowej pomocy społecznej także danych o niepełnosprawnych prawnie oraz ludności w wieku powyżej 65 lat.

W obszarze administracji MF zaproponował wprowadzenie dla najmniejszych gmin (poniżej 5 tys. mieszkańców) korekty zwiększającej liczbę mieszkańców o 10 proc., co ma zrekompensować wyższe koszty stałe funkcjonowania małych urzędów.

W zakresie gospodarki komunalnej proponowane zmiany determinant zakładają odejście od wskaźników odnoszących się do ilości dostarczanej wody i odprowadzanych ścieków na rzecz wskaźników odnoszących się do skali wykorzystania infrastruktury komunalnej oraz intensywności korzystania z usług publicznych jak np. dane o przyjeżdżających do pracy czy ludności korzystającej z miejsc noclegowych w gminach.

Błędne dane mogą kosztować utratę części środków. Resort zapowiada sankcje

Dyrektor Wiewióra zwrócił też uwagę na konieczność poprawy jakości danych statystycznych przekazywanych przez samorządy. Analizy MF i kontrole RIO wykazały bowiem, że błędy statystyczne w jednej gminie negatywnie wpływają na pozostałe jednostki w danej kategorii, ze względu na relatywny charakter mechanizmu wyrównawczego.

„Będziemy rozważać czy wręcz postulować wyłączenie z podziału rezerwy tych samorządów przekazujących nieprawidłowe dane. (...) Tak chcemy postępować od roku 2027” – zapowiedział Wiewióra dodając, że sankcja ta ma być stosowana po potwierdzeniu nieprawidłowości w wynikach kontrolnych przeprowadzonych przez uprawnione organy.

Czy zamożność gmin nadal powinna wpływać na podział środków na oświatę?

Resort chce też przedyskutować zasadność uwzględniania wskaźnika zamożności przy podziale środków na oświatę. Obecnie czynnik ten jest brany pod uwagę zarówno w mechanizmie wyrównawczym, jak i oświatowym, co może prowadzić do nieuzasadnionego dublowania korekt. Dyrektor Wiewióra zasygnalizował potrzebę pogłębionej analizy w tym zakresie.

„Poddajemy pod rozważenia, czy docelowo nie należałoby zrezygnować z uwzględnienia czynnika zamożności w mechanizmie podziału potrzeb oświatowych” – powiedział dyrektor tłumacząc, że zmiana ta miałaby na celu uproszczenie systemu i uczynienie go bardziej przejrzystym dla wszystkich zainteresowanych stron.

Ustawa o dochodach samorządów

Ustawa reguluje system dochodów jednostek samorządu terytorialnego, określając źródła ich finansowania, zasady ustalania i przekazywania dochodów własnych, subwencji ogólnej oraz dotacji celowych z budżetu państwa. Wskazuje również sposób wyznaczania potrzeb finansowych samorządów.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami dochody JST z podatków PIT i CIT są obliczane na podstawie dochodów podatników zamieszkujących lub działających na terenie danej jednostki. Samorządy mają także udział w podatku PIT płaconym przez osoby rozliczające się ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych.

Udział we wpływach z PIT wynosi 7 proc. dla gmin, 8,6 proc. dla miast na prawach powiatu, 2 proc. dla powiatów oraz 0,35 proc. dla województw. W przypadku CIT wskaźniki te wynoszą odpowiednio: 1,6 proc. dla gmin, 2,2 proc. dla miast na prawach powiatu, 1,7 proc. dla powiatów i 2,3 proc. dla województw.

Przepisy nie przewidują już funkcjonowania dotychczasowego mechanizmu tzw. „janosikowego”. Korekta poziomu zamożności samorządów jest co do zasady dokonywana poprzez odpowiednie pomniejszenie zwiększonych dochodów z PIT i CIT.

Większość regulacji obowiązuje od 25 października 2024 r. Część przepisów, dotyczących m.in. wpływów z podatku od spadków i darowizn, podatku od czynności cywilnoprawnych oraz wybranych zmian w systemie finansowania zadań oświatowych, wchodzi w życie w późniejszych terminach, przypadających na lata 2025 i 2026.