Księgi prowadzone techniką mieszaną nie są prawidłowo zamykane

Urząd sprawujący obsługę jednostek oświatowych prowadzi księgi syntetyczne i część analityki komputerowo, a część ksiąg pomocniczych jest prowadzona poza referatem finansowym w technice ręcznej (księga środków trwałych, książki wyposażenia urzędu i szkół, książka wyposażenia OC, ewidencja ilościowa przedmiotów niskocennych, książki oprogramowania komputerowego). Kontrola wykazała, że ewidencja pomocnicza nie była prawidłowo zamykana i uzgadniana z ewidencją syntetyczną na koniec roku (odnotowano niezgodności). Jak to powinno być prawidłowo zrobione?

Prowadzenie ksiąg rachunkowych w technice mieszanej (część ręcznie, część komputerowo) powoduje, że istnieje ryzyko powstania błędów i niezgodności, które byłyby eliminowane przez sam system komputerowy, w sytuacji gdyby wszystkie księgi rachunkowe były prowadzone techniką komputerową za pomocą jednego oprogramowania. Dodatkowym czynnikiem wpływającym na zwiększone ryzyko powstania błędów w prowadzeniu ksiąg rachunkowych jest powierzenie do prowadzenia ewidencji pomocniczej pracownikom spoza księgowości (zatrudnionym w komórkach organizacyjnych odpowiedzialnych za gospodarowanie określonymi rodzajami składników majątkowych). Ryzyko to powinno być eliminowane poprzez odpowiednie procedury kontroli zarządczej, odnoszące się do prowadzenia ksiąg rachunkowych w ciągu roku obrotowego oraz podczas przygotowania ksiąg rachunkowych do zamknięcia.

W trakcie roku obrotowego procedurą chroniącą przed powstawaniem niezgodności pomiędzy zapisami i saldami kont syntetycznych księgi głównej oraz prowadzoną do nich ewidencją pomocniczą jest okresowe uzgadnianie zapisów i sald obu tych ewidencji. Przepisy uor wymagają jedynie, aby takich uzgodnień dokonywać przynajmniej raz na koniec roku obrotowego. A zatem to kierownik danej jednostki musi rozstrzygnąć o tym, czy i jak często w ciągu roku takie uzgodnienia będą dokonywane. Stosowne postanowienia powinny być zawarte w dokumentacji opisującej przyjęte w jednostce zasady (politykę) rachunkowości. W praktyce częstotliwość uzgodnień zależy:

● od ilości i wartości składników majątkowych, których ewidencja jest prowadzona ręcznie,

● od ilości ksiąg pomocniczych prowadzonych do jednego konta syntetycznego przez różnych pracowników,

● od tego, czy ewidencja jest prowadzona dla składników, które są znaczące dla ukazania prawidłowego obrazu stanu majątkowego jednostki w jej księgach rachunkowych i sprawozdaniu finansowym.

Generalnie – im więcej składników majątkowych o większej wartości, im więcej w ciągu roku operacji gospodarczych dotyczących danego składnika i im więcej ksiąg pomocniczych prowadzonych do danego konta – tym częściej powinny być dokonywane uzgodnienia (raz na miesiąc, raz na kwartał).

Niezależnie od częstotliwości dokonywania uzgodnień między ewidencją syntetyczną i pomocniczą w ciągu roku na koniec roku obrotowego, w ramach czynności składających się na przygotowanie do zamknięcia ksiąg rachunkowych, należy wykonać wiele działań mających na celu urealnienie zapisów dokonanych w księgach rachunkowych i uzgodnienie zapisów ewidencji pomocniczej i syntetycznej. Czynności te powinny być wykonane w następujących krokach.

Krok 1

Sprawdzenie kompletności zapisów dokonanych w księgach rachunkowych

Należy sprawdzić, czy wszystkie dowody księgowe zostały przekazane do komórki księgowości oraz do komórek odpowiedzialnych za prowadzenie ksiąg rachunkowych ewidencji pomocniczej oraz czy zostały ujęte na kontach księgi głównej i w ewidencji pomocniczej – te pominięte należy doksięgować w księgach syntetycznych i pomocniczych.

Krok 2

Sprawdzenie prawidłowości dekretów

Trzeba sprawdzić, czy dowody źródłowe zostały właściwie zadekretowane oraz czy zostały ujęte w odpowiednich urządzeniach księgowych zgodnie z dekretem. W przypadku stwierdzenia błędów należy niezwłocznie wprowadzić do ksiąg rachunkowych odpowiednie korekty zapisów dokonanych w księgach rachunkowych syntetycznych i pomocniczych.

Krok 3

Przeprowadzenie i rozliczenie inwentaryzacji okresowej i ujęcie jej wyników

Należy przeprowadzić i rozliczyć inwentaryzację okresową określonych grup składników majątkowych zgodnie z częstotliwością ustaloną dla danej jednostki, a następnie ująć wyniki inwentaryzacji w księgach rachunkowych syntetycznych i pomocniczych. Tutaj mamy dwa warianty.

Wariant 1 – jeśli w jednostce inwentaryzacja składników majątkowych, objętych ewidencją pomocniczą prowadzoną w technice ręcznej, jest przeprowadzana na koniec każdego roku obrotowego, przed rozpoczęciem inwentaryzacji należy przeprowadzić kroki 1–2. Ich zaniechanie w tym przypadku nie będzie miało jednak ujemnego wpływu na dane ksiąg rachunkowych – przedłuży jedynie proces rozliczania wyników inwentaryzacji – ze względu na ujawnianie tzw. różnic inwentaryzacyjnych pozornych (nadwyżek i niedoborów wynikających z nieujęcia w księgach rachunkowych operacji przychodów lub rozchodów składników majątkowych).

Wariant 2 – jeśli w jednostce inwentaryzacja składników majątkowych objętych ewidencją pomocniczą prowadzoną w technice ręcznej jest przeprowadzana raz w ciągu kilku lat (np. inwentaryzacja środków trwałych i pozostałych środków trwałych użytkowanych na terenie strzeżonym raz w ciągu 4 lat), w latach, w których składniki objęte ręczną ewidencją pomocniczą nie są inwentaryzowane, należy bezwzględnie wykonać kroki 1–2 w odniesieniu do 100% dowodów księgowych. Zaniechanie tych czynności powoduje poważne konsekwencje dla jednostek, np.:

● nierzetelność ksiąg rachunkowych,

● wewnętrzną niespójność ksiąg rachunkowych (niezgodność zapisów i sald ewidencji syntetycznej i pomocniczej),

● problemy z rozliczeniem inwentaryzacji okresowej ze względu na zbyt dużą ilość nadwyżek i niedoborów pozornych.

Krok 4

Wyspecyfikowanie sald zamknięcia kont ksiąg oraz ich uzgodnienie

Po przeprowadzeniu inwentaryzacji należy dokonać wstępnego wyspecyfikowania sald zamknięcia kont księgi głównej i ksiąg pomocniczych oraz dokonać ich uzgodnienia. W razie wykrycia niezgodności pomiędzy kontami księgi głównej i ksiąg pomocniczych powinno się ustalić ich przyczyny oraz wprowadzić do ksiąg rachunkowych odpowiednie korekty zapisów ujętych w księgach rachunkowych syntetycznych i pomocniczych.

Krok 5

Sporządzenie ostatecznego zestawienia obrotów i sald kont

Należy wygenerować zestawienia obrotów i sald kont księgi głównej (wydruk komputerowy) i zestawienia sald ksiąg pomocniczych. W przypadku ewidencji pomocniczej prowadzonej techniką ręczną, w celu prawidłowego sporządzenia zestawienia sald ksiąg pomocniczych, należy:

● zamknąć poszczególne księgi pomocnicze za dany rok – co wykonuje się poprzez podkreślenie ostatniej pozycji zaksięgowanej w zamykanym roku i wyspecyfikowaniu salda zamknięcia tego roku,

● sporządzić tzw. paski, czyli zestawienia wykonywane za pomocą urządzeń liczących lub ręcznie, w których sumowane są salda poszczególnych urządzeń księgowych pomocniczych prowadzonych do danego konta syntetycznego (paski powinny być oznaczone datą sporządzenia i podpisem osoby sporządzającej oraz dołączone do poszczególnych ksiąg),

● sporządzić zestawienia sald zbiorczych ksiąg ewidencji pomocniczej prowadzonych do określonych kont syntetycznych księgi głównej (salda zbiorcze ksiąg pomocniczych tego zestawienia powinny być zgodne z saldem danego konta syntetycznego).

Oprac. Izabela Motowilczuk

były wieloletni inspektor kontroli